Stan wyższej konieczności jako okoliczność wyłączająca przestępność czynu w praktyce lekarskiej

Stosowanie przepisów o stanie wyższej konieczności w odniesieniu do zabiegów leczniczych nie jest częstym zjawiskiem w praktyce sądowej. Nie oznacza to jednak, by lekarz nie stawał przed koniecznością poświęcenia jednego dobra chronionego prawem po to, by ratować inne dobro. Wręcz przeciwnie, sytuacje takie są bardzo częste. Można było się o tym także przekonać w czasie ostatniego Forum Medyczno-Prawniczego, podczas którego jedna z dyskusji panelowych poświęcona została właśnie tej problematyce.

Na temat stanu wyższej konieczności i możliwości powoływania się nań w sytuacji kolizji dóbr chronionych prawem występuje wiele nieporozumień. Dlatego na wstępie chcę przedstawić, w daleko idącym skrócie, podstawowe założenia koncepcji okoliczności wyłączających przestępność czynu, ze szczególnym podkreśleniem charakteru prawnego stanu wyższej konieczności.

Dobra stanowiące wartość społeczną lub indywidualną podlegają, właśnie ze względu na tę wartość, ochronie prawnej. Norma prawna zakazuje zachowań, które prowadzą do zniszczenia tych dóbr lub mogą je narazić na niebezpieczeństwo przekraczające próg społecznej tolerancji. Normy takie nazywamy normami sankcjonowanymi. Adresatem normy prawnej jest człowiek. W związku z tym reglamentacji prawnej mogą podlegać tylko takie przebiegi przyczynowe, nad którymi człowiek jako gatunek jest w stanie panować. Ustawa nie może nakazywać lub zakazywać działań, których człowiek z istoty rzeczy nie będzie w stanie wykonać. Nie każde więc naruszenie lub zagrożenie dobra chronionego normą oznacza naruszenie tej normy. Naruszać normę będą tylko takie spowodowane działaniem ludzkim naruszenia lub zagrożenia normy prawnej, które charakteryzują się także naruszeniem ustalonych przez naszą wiedzę i doświadczenie reguł postępowania z danym dobrem.
Nie każde naruszenie normy zakazującej lub nakazującej (tzw. normy sankcjonowane) jest zachowaniem karalnym.